Evlat Edinme Nasıl Olur? Şartları, Süreci ve Bilinmeyen Yönleri
Büromuza en sık gelen sorulardan biri şu: “Evlat edinmek istiyoruz, nereden başlayacağız?” Cevabı tek cümleyle vermek mümkün değil, çünkü evlat edinme Türkiye’de tek bir başvuruyla biten bir işlem değil. İdari tarafı Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığında, hukuki tarafı aile mahkemesinde yürüyen, en iyi ihtimalle bir buçuk iki yıl süren bir süreçten söz ediyoruz.
Bu yazıda süreci baştan sona, uygulamada karşılaşılan aksaklıklarla birlikte anlatmaya çalıştım.
Kanun ne diyor?
Evlat edinme, Türk Medeni Kanunu’nun 305 ve devamı maddelerinde düzenlenmiş. Kanunun kurduğu mantık şu: Bu kurum, çocuğu olmayan ailelere çocuk temin etmek için değil, korunmaya muhtaç çocuğa aile bulmak için var. Bu ayrım kulağa ince gelebilir ama mahkemenin bakış açısını tamamen belirliyor. Hâkim, dosyada önce çocuğun yararını arıyor, başvuranların isteği ikinci sırada geliyor.
TMK m. 305/2 bunu açıkça söylüyor: Evlat edinme her hâlde küçüğün yararına olmalı, evlat edinenin varsa diğer çocuklarının menfaati de hakkaniyete aykırı biçimde zedelenmemeli.
Kimler evlat edinebilir?
Burada evli olup olmamaya göre ikili bir ayrım yapmak gerekiyor.
Eşler kural olarak ancak birlikte evlat edinebilirler. En az beş yıldan beri evli olmaları ya da ikisinin de otuz yaşını doldurmuş olması aranıyor. Eşlerden birinin diğerinin çocuğunu, yani üvey çocuğunu evlat edinmesi durumunda bu süre iki yıla iniyor. Otuz yaşını doldurmuş olmak da yeterli.
Evli olmayan kişi ise otuz yaşını doldurmuşsa tek başına evlat edinebiliyor. Kanun burada bekâr kişiye kapıyı kapatmamış, ancak uygulamada kurum sıralamasında çiftlere öncelik verildiğini belirtmek gerek.
Evli bir kişinin eşi olmadan tek başına evlat edinmesi ise istisnai. Otuz yaşını doldurmuş olmanın yanında, diğer eşin sürekli olarak ayırt etme gücünden yoksun bulunması, iki yılı aşkın süredir nerede olduğunun bilinmemesi ya da mahkeme kararıyla iki yıldan uzun süredir ayrı yaşanıyor olması gerekiyor. Bunların dışında bir sebeple “eşim istemiyor, ben tek başıma edineyim” denemiyor.
Bir de yaş farkı şartı var: Evlat edinen ile evlatlık arasında en az on sekiz yaş bulunmak zorunda.
En çok sorulan husus: bir yıllık bakım şartı
TMK m. 305’in ilk fıkrası, bir küçüğün evlat edinilmesini evlat edinen tarafından bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olma koşuluna bağlamış.
Bu süre kâğıt üzerinde geçirilecek bir bekleme süresi değil. Mahkeme, bu bir yıl içinde gerçekten bir ebeveyn çocuk ilişkisinin kurulup kurulmadığına bakıyor. Sosyal hizmet uzmanı ev ziyareti yapıyor, okulla görüşüyor, çocukla ayrı konuşuyor. Bakım süresi fiilen dolmadan açılan davalar reddediliyor; üvey çocuk evlat edinmelerinde de bu şart aynen aranıyor ki bu nokta çoğu zaman gözden kaçıyor.
Rıza meselesi
Evlat edinmede rıza konusu dosyaların en kırılgan yanı.
Ayırt etme gücüne sahip çocuğun kendi rızası şart. Uygulamada bu genellikle yedi yaş ve üzeri için aranıyor. Mahkeme çocuğu pedagog eşliğinde dinliyor,. Pedagog da görüşünü dosyaya yansıtıyor. Bu şekilde çocuğun rızası alınıyor. Çocuğun rızası alınmadan karar verilemiyor.
Ana ve babanın rızası da gerekiyor. Bu rıza, çocuğun ya da ana babanın oturduğu yer mahkemesinde tutanağa geçiriliyor. Kanun burada önemli bir koruma getirmiş: Rıza doğumdan itibaren altı hafta geçmeden verilemiyor. Verildikten sonra da altı hafta içinde geri alınabiliyor. Ancak yeniden rıza verilirse artık kesin oluyor.
Rızanın hiç aranmadığı hâller de var. Ana babadan birinin kim olduğu bilinmiyorsa, uzun süredir nerede oturduğu bilinmiyorsa, ayırt etme gücünden sürekli yoksunsa ya da çocuğa karşı özen yükümlülüğünü yeterince yerine getirmiyorsa rıza aranmıyor. Son ihtimal, yani özen yükümlülüğünün ihlali, davada ayrıca ispatlanması gereken bir durum.
Çocuk vesayet altındaysa, ayırt etme gücü olsun olmasın vesayet dairelerinin izni ayrıca gerekiyor.
Kuruma başvuru aşaması
Evlat edinmeye aracılık yetkisi yalnızca Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına ait. Yani “tanıdık aracılığıyla” yürütülen bir süreç hukuken mümkün değil.
Başvuru, ikamet edilen ildeki Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğüne yapılıyor; ilk başvuruyu e-Devlet üzerinden yapmak da mümkün. Yurt dışında yaşayanlar bulundukları ülkenin yetkili merkezî makamına başvuruyor.
İlk randevuya belge götürmeye gerek yok. O görüşme bir bilgilendirme görüşmesi; evlat edinilecek çocukların özellikleri, sürecin sosyal ve hukuki sonuçları anlatılıyor. Asıl belge hazırlığı ondan sonra başlıyor. İstenenler kabaca şunlar: nüfus kayıt örneği, başvuran ve birlikte yaşadığı aile fertlerinin silinmiş kayıtlar dâhil adli sicil kaydı, gelir ve sosyal güvenlik durumunu gösterir belgeler, öğrenim belgesi ve sağlık kurulu raporu. Sağlık raporunun içeriğinde fiziksel, zihinsel ya da ruhsal bir engelin, sürekli bakım gerektiren veya bulaşıcı bir hastalığın bulunmadığı, ayrıca madde bağımlılığı olmadığı gösterilmeli.
Belgeler tamamlandıktan sonra sosyal inceleme başlıyor. Meslek elemanları eve geliyor, eşlerle ayrı ayrı görüşüyor, çevre araştırması yapıyor. Rapor olumluysa aile sıraya alınıyor ve bekleme dönemi başlıyor. Bu bekleme, dürüst olmak gerekirse sürecin en uzun ve en yıpratıcı kısmı; çocuğun yaşı ve cinsiyeti konusunda esnek olan ailelerin sırası daha hızlı geliyor.
Çocuk aileye geçici olarak yerleştirildikten sonra bir yıllık izleme dönemi işliyor. Kanunun aradığı bir yıllık bakım şartı da böylece karşılanmış oluyor.
Mahkeme aşaması
Dava aile mahkemesinde açılıyor. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde ise aile mahkemesi sıfatıyla asliye hukuk mahkemesinde açılıyor Yetki bakımından evlat edinenin, birlikte evlat edinmede ise eşlerden birinin oturma yeri mahkemesi yetkili (TMK m. 315).
Evlat edinme çekişmesiz yargı işi olduğundan hâkim re’sen araştırma yapıyor, tarafların beyanlarıyla bağlı değil. TMK m. 316’ya göre esaslı sayılan bütün hâl ve şartları araştırıyor, evlat edinen ile evlatlığı dinliyor, gerekirse uzman görüşü alıyor. Evlat edinenin altsoyu varsa onların bu konudaki tutumu da değerlendiriliyor. Yani evlatlık haricindeki ergin çocuklarınızın mahkemedeki beyanı dosyaya etki eden çok önemli bir unsur.
Dilekçeye eklenecek belgeler arasında nüfus kayıt örnekleri, evlilik cüzdanı sureti, gelir ve sosyal güvenlik belgeleri, sağlık raporu, adli sicil kaydı, kurumun sosyal inceleme ve izleme raporları ile rıza tutanağı sayılabilir.
Karar verildikten sonra ne değişir?
Karar kesinleştiği anda ana babaya ait hak ve yükümlülükler evlat edinene geçiyor, velayet evlat edinende oluyor.
Evlatlık, evlat edinenin yasal mirasçısı hâline geliyor ve miras bakımından öz çocuktan farkı kalmıyor. Buna karşılık kendi biyolojik ailesine karşı miras hakları da devam ediyor. Bu ilişki tek yönlü olarak sürüyor.
Çocuk küçükse evlat edinenin soyadını alıyor, evlat edinen dilerse ona yeni bir ad verebiliyor. Ergin evlatlık ise evlat edinilme sırasında isterse evlat edinenin soyadını alabiliyor.
Bir de çoğu kişinin bilmediği ve bence çok yerinde olan bir kural var. Evlat edinmeyle ilgili kayıtlar, belgeler ve bilgiler, mahkeme kararı olmadıkça ya da evlatlık istemedikçe hiçbir şekilde açıklanamıyor. Nüfus kayıtlarına erişim bu yönüyle sınırlı.
Ergin birinin evlat edinilmesi mümkün mü?
Mümkün, ama şartları küçüklere göre daha dar.
Evlat edinenin altsoyunun açık muvafakati gerekiyor. TMK m. 313’ün ilk cümlesi, 2005 yılında 5399 sayılı Kanunla değiştirildi. Değişiklikten önce evlat edinenin hiç altsoyunun bulunmaması aranıyordu; bugün ise altsoyu olan kişiler de ergin evlat edinebiliyor, yeter ki çocukları ve varsa torunları bu işleme açıkça muvafakat etsin. Muvafakatin “açık” olması gerekiyor; sessiz kalmak ya da itiraz etmemek yetmiyor, mahkemenin altsoyu dinlemesi gerekiyor. Evlat edinenin altsoyu hiç yoksa doğal olarak böyle bir muvafakat da aranmıyor.
Bunun yanında kanunda sayılan üç hâlden birinin gerçekleşmesi şart:
- Evlat edinilecek kişinin bedensel veya zihinsel engeli sebebiyle sürekli olarak yardıma muhtaç olması ve evlat edinen tarafından en az beş yıldan beri bakılıp gözetiliyor olması,
- Evlat edinilecek kişinin küçükken evlat edinen tarafından en az beş yıl süreyle bakılıp gözetilmiş ve eğitilmiş olması,
- Diğer haklı sebeplerin bulunması ve evlat edinilecek kişinin en az beş yıldan beri evlat edinenle aile hâlinde birlikte yaşıyor olması.
Bu üç hâl alternatiftir, hepsinin birden gerçekleşmesi gerekmez. Ancak uygulamada en çok tartışılan üçüncü seçenek; “haklı sebep” kavramı mahkemeye geniş takdir yetkisi tanıdığından, özellikle miras beklentisiyle açıldığı izlenimi veren dosyalarda titiz bir inceleme yapılıyor.
Evlat edinilecek kişi evliyse eşinin rızası aranıyor. TMK m. 313/2’deki bu kural, sıkça karıştırıldığı gibi evlat edinene değil, evlat edinilen kişiye ilişkin. Yani ergin bir kişi evliyse, kendisinin bir başkasının evlatlığı olabilmesi için eşinin rıza göstermesi gerekiyor. Kural, evlenmeyle kurulan aile ilişkisinin, sonradan kurulacak bir soybağı ilişkisinden etkilenmesini eşin bilgisi dışında bırakmamak amacını taşıyor.
Maddenin son fıkrasına göre, bunların dışında kalan konularda küçüklerin evlat edinilmesine ilişkin hükümler kıyasen uygulanıyor. Dolayısıyla en az on sekiz yaş farkı şartı ile eşlerin birlikte evlat edinmesine ilişkin kurallar ergin evlat edinmede de geçerliliğini koruyor.
İptal davası
Gerekli rızalardan biri alınmamışsa, rızası alınmayan kişi evlat edinmenin iptalini isteyebiliyor. Diğer noksanlıklarda ise Cumhuriyet savcısı ya da menfaati olan herkes dava açabiliyor. Ancak noksanlık bu arada giderilmişse ya da mesele sırf usule ilişkinse ve iptal çocuğun menfaatini ağır şekilde zedeleyecekse mahkeme iptale karar vermiyor. Dava hakkı, sebebin öğrenilmesinden itibaren bir yıl geçmekle düşüyor.
Son olarak
Evlat edinmede dosyaların çoğu esastan değil, usulden kaybediliyor. Eksik sağlık raporu, usulüne uygun alınmamış rıza beyanı, henüz dolmamış bakım süresi, bir yılın sonunda başa dönmek anlamına gelebiliyor. Süreç zaten duygusal olarak yorucu; bir de teknik bir hata yüzünden uzaması gereksiz.
Evlat edinme düşünüyorsanız, kuruma başvurmadan önce bir aile hukuku avukatıyla görüşmeniz, hangi belgeyi ne zaman hazırlamanız gerektiğini baştan bilmenizi sağlar.
